Eibarko euskara hiztegia
"Jaiki" bilatuz aurkitu dena
16 sarrera aurkitu dira
1. jaiki
1.
jaikitze
.
da
ad.
(TE).
Levantarse,
alzarse.
Egunero jaikitzen da bostetan, nahiz negu eta nahiz uda. / Todos los días se levanta a las cinco, sea invierno o verano. /
Egunsentixa baiño lehen jaiki ninduan, oillagorretara juateko. / Me levantó antes del amanecer, para ir a cazar becadas. /
Negu hotzian, oge epeletik goizian jaikitzia, gogorra. / Es cosa dura levantarse de la tibia cama las mañanas del invierno frío. /
Jaustia danona; jaikitzia, Jaungoikuan laguntasuna dabenana. / El caer es de todos; el levantarse, de aquéllos que tienen la gracia de Dios. /
Bart parrandan ein ebela-ta berandutxo jaiki ziran. (Zirik 73).
2. jaiki
2.
iz.
(TE).
Garbo,
gracia,
salero,
gallardía.
Ikusizu zerlako jaikixa daroian zure alabiak. / ¡Mira qué garbo lleva tu hija!
1.
( ).
iz.
(TE).
Dios.
Jarri genduan harmaillan eta juan jakon ondoezori, Jainkuari eskerrak. / Le pusimos en un asiento de piedra y se le fue el mareo gracias a Dios.
eukixan jaikixa.
esap.
(JME).
Vanidad / arrogancia de nuevos ricos,
subirse la fama y/o el dinero.
Dirua izatiak emoten daben harrokerixia. Zera diñosku Juan San Martinek: "Eukiaren jaikia burua gora edo atzeruntz dabela ibiltzen diran aberats barriengatik esaten da".
Ez gure aberats barrixak asko ekixalako, baiña eukixaren jaikixa eban berakin. (Zirik 22). /
Juan jakozen ari eukixan jaikixak; gizajuak ez eukan zer ahora eruan, ezta hilda nun jausi be. (Zirik 142).
altza
interj.
(ETNO).
¡levanta! (al ganado).
Ganauei "ohetik" jaiki deittien esaten jakuena, jaixteko, garbitzeko edo beste edozein zeregiñetarako.
altza burua.
interj.
(ETNO).
¡levanta la cabeza! (al ganado).
Buztarriko ganauak burua goixan euki deixen egitten jakuen diarra.
Altza!, altza burua Txikito!.
aupa
3.
adlag.
(ETNO).
En brazos.
Ume berbetan esaten da. Besuetan hartu, aupetan.
Aupa ez, nagusixa zara, eta takataka juan bihar zara.
2.
adlag.
(TE).
Arriba.
Jaiki. / "En el lenguaje de los niños, levantarse" (TE, 196).
Aupa eizu lurretikan!. / ¡Levántate de la tierra! /
Aupa ein, baiña, lurretik! Zikiña dago eta, maittia!.
elixako
[elizako]
.
iz.
(TE).
Viático,
extremaunción,
últimos sacramentos,
de iglesia.
Azken sakramentuak; baitta Elixakua dana (jendia edo gauzak).
Elixakuak ekarri detsez auzoko gizonari. / Al vecino le han traído el viático.
Ik.
hil-kanpai,
bedratziurren.
Gehixenetan pluralian erabiltzen da.
elixako jende.
[elizako jende]
.
iz.
(TE).
Clero.
Garai hartan hartzen eben euzkixa elixako jendiak. / En aquel otero tomaba el sol la gente de iglesia.
elixako liburu.
[elizako liburu]
.
iz.
(TE).
Devocionario.
Elixako liburuagaz juaten zan mezetara. / Solía ir a misa con un devocionario.
elixakuak emon.
dio
ad.
(ETNO).
Dar los últimos sacramentos.
Elixiak hilzorixan daguanari emoten detsan laguntza espirituala, oleaziñua emon (EEE).
Eta gero elixakuak eruatia. Bat grabe daguanian eitten danori? "Elixakuak" esaten jakuan. "Fulano gaizki dago, eta abadiari deittu bihar jako; elixakuak ekarri bihar dabe". Ta abadiak urtetzen juan elixatik, Gure Jaunakin, eta granuja bat aurrian kanpaiakin, "tin-tin, tin-tin, tin-tin", kalerik kale, gaixuan etxera juan arte. Ta ha etorrenian danak belauniko jarri: "Ene! Elixakuak datoz!", ta danok belauniko jarri, pasau arte. Aittaren ein, ta pasatzen zanian jaiki barriro.
Ik.
estremauziño.
elixakuak erain.
[elizakoak eragin]
.
dio
ad.
(EEE).
Dar la extremaunción.
Elixakuak eraiñ ondoren hil da.
Ik.
elixakuak emon,
estremauziño.
elixakuen kanpai.
iz.
(TE).
Campanadas del viático.
"Las cinco campanadas que anunciaban el viático" (TE, 310).
Elixakuen kanpaia izan da. / La campana ha anunciado el viático.
goiz
1.
(goix, goixe).
iz.
(TE).
Mañana (primera parte del día).
Gaberdittik eguerdira arteko denbora tartia.
Goiza galdu dot, ganora barik, batera eta bestera. / He perdido la mañana sin fundamento para un lado y otro.
2.
(goix).
adlag.
(TE).
Temprano,
pronto.
Denporazkua da.
Gaur goiz etorri zara. / Hoy has venido temprano. /
Goizegi esnatu naiz, jaiki biharran arduriagaz. / Con el cuidado de levantarme, me he despertado demasiado temprano. /
Zapatuko parrandak, domekan goiz jaikitzeko gogo haundirik ez zetsen emoten. (Zirik 73).
Ik.
goizago.
Graduatzailliak hartu leikez: goizago /goixa(g)o, goizegi /goixe(g)i eta abar; baiña graduatzaile markia izan arren ez da goizago maillakatzaille bihurtzen.
goiz-goiz.
(goix-goix).
adlag.
(TE).
De madrugada.
Goiz-goizian, hotz ein dau eta bildur nintzan jaikitzeko. / De madrugada ha hecho frío y tenía miedo de levantarme.
goiz-zale.
izond.
(TE).
Que gusta madrugar.
Goiz jaikitzeko edo ibiltzeko zalia.
Oilluak bezela, goiz-zalia jaikitzeko eta otaratzeko. / Tempranero como las gallinas tanto para levantarse como para acostarse.
Ik.
goiztar.
2.
(goizao, goixago, goizao).
adlag.
(AS).
Más temprano que.
Atzo baiño goixago jaiki naiz gaur. / Hoy me he levantado antes que ayer.
goizeko izar.
(goizizar).
iz.
(TE).
Venus,
planeta,
lucero del alba,
estrella de la mañana.
Goizeko izarra eta geruago arrasekua, bat dira: Venus, Euzkixan lagun ibilkorra. / El lucero de la mañana y más tarde el de la puesta, son el mismo, Venus que acompaña al Sol.
Ik.
artizar,
izar.
goizetik gabera.
[goizetik gauera]
(goixetik gabera).
esap.
(TE).
Rápido,
en un momento.
Segiduan, azkar. / "De la mañana a la noche" (TE, 407).
Goizetik gabera jan zittuan bere ondasun guztiak. / De la noche a la mañana disipó todos sus bienes.
goizgari.
(gozgari).
iz.
(ETNO).
Trigo tempranero.
Lehenen batzen zan garixa.
Gozgarixa eta berandukua batera eraiñ, eta hillabeteko aldiakin batu. /
Garixen artian klasiak eguazen: bata gozgarixa, lehenen urtetzen ebana, eta bestia berandukua, beranduko garixa.
Ik.
mozgari,
malgari,
gari-bizardun,
gari.
goizgaztaiña.
iz.
(ETNO).
Castaña tempranera.
Klaserik onenetakua; 3 ale lokotzeko eta haundixak daukazena.
Ik.
gaztaiña,
goixagoko.
goizian goiz.
adlag.
(OEH).
A la mañana temprano.
Domekia heldu zanian, saria hartuta, goizian goiz han juan ziran Pattakia ta Trapu-trapu Elorria alderutz. (Zirik 35).
irakori
da
ad.
(AZ).
Levantarse,
alzarse.
jaiki, zutindu.
Uste dogu gaur egunian zihero galduta daguala hau berbiau.
Azkuen Hiztegian, 423.orr., (B-eib-m, G-azk-gab-z).
jaikittasun
[jaikitasun]
.
iz.
(TE).
Altivez,
orgullo,
arrogancia.
Haren jaikittasunak ez eukan neurririk. / Su altivez no tenía medida.
kanpai
iz.
(TE).
Campana.
Hildakuen kanpaiak dihardu. / Está sonando a muerto la campana.
agonixako.
[agoniako]
.
iz.
(TE).
Toque de las campanas a agonía.
"Campana que avisa de los agonizantes para que los vecinos le ayuden con sus oraciones." (TE, 112).
Agonixakua izan da eta ez dakit zeiñ hill ete dan.
Ik.
elixakuak emon,
hil-kanpai,
bedratziurren,
aramaittako,
albako,
aingeru-kanpai.
aingeru-kanpai.
iz.
(TE).
Repique de campanas al morir un niño.
Aingeru-kanpaiak dihardu, zeiñen umia ete da? / Repica por un ángel, ¿de quién será el niño muerto?
Ik.
hil-kanpai,
elixakuak emon,
agonixako.
Ume bat hiltzen zanian parrokixako hegoaldeko kanpandorre txikiko kanpaiakin jote zan hil-kanpaia. Kanpaikada txiki eta ariñagua izaten zan, errepikia esaten jakona. Umia hiltzen zanian aingerua hil da esaten zan. (ETNO).
albako.
(albatako).
iz.
(TE).
Campanadas del alba,
angelus matutino.
Goizian-goixeko Angelusari esaten jakon; goizeko 5,30ak inguruan joten zan.(ETNO).
Albakuakin jaikitzen da egunero. / Todos los días se levanta con el alba.
Ik.
hil-kanpai,
aramaittako,
agonixako,
bedratziurren.
aramaittako.
[abemarietako]
(aremaittako).
iz.
(TE).
Hora y campanas del angelus vespertino.
Angelusa errezatzeko goixian, eguardixan eta illuntzian joten ziran kanpaiak. Aramaittakuak azkenenguak jo aurretik etxian egon bihar izaten zan jeneralian (ETNO).
Aramaittakua izan da eta oiñ umiak lotara. / Ha sonado el ángelus y ahora los niños a la cama. /
Orduan izaten zuan, albakuakin esnatu ta aramaittakuakin erretirau. Illuntzian joten juen aramaittakua. Joten juen aramaittakua ta danak erretirau. "Aramaittakua jo orduko etorri etxera!". Hori izaten zuan illuntabarrian, illuntzian. Udan beranduago, neguan azkarrago. Ta eguardixan, hamabixetako kanpaia: draun... draun... Hamabixetako kanpaia, eguardiko drauna esaten jakuan: draun... Baiña haundixa, e? Hori zuan hamabixak dirala esatiarren jendiari. Zelan erlojurik ez jekan iñok, kanpaia joten juen. Drauna izaten zuan hori. Hamabi joten zittuen: draun... draun... draun... Eta soluan igual eta "han hamabixak joten! Bazkaittarako ordua".
Ik.
hil-kanpai,
agonixako,
albako,
bedratziurren.
1.
iz.
(TE).
Campana mayor del campanario.
Kanpantorreko kanpai haundi eta zaratatsuena (ETNO).
Draunak bi dira Eibarko kanpantorrian. /
Baitta su-kanpaia be, draunian joten da.
Ik.
su-kanpai,
hil-draun,
hil-kanpai.
2.
iz.
(TE).
Campanada ruidosa del mediodía.
Parrokixako kanpai haundiñak eguardixan joten zeban kanpaikadia; "eguardiko kanpai haundixa" be esaten jakon (ETNO).
Eguardiko lehelengo kanpaia zanetik bedratzigarren drauna amaittu baiño lehen, Galdaramiñotik Portaleraiñok eiñ ei eban behiñ Lopetxuak. / De la primera campanada de las doce a la nona de la oración, dicen que Lopetxua bajó de Galdaramiño al Portal. /
Elixakuen drauna izan da. /
Drauna entzun orduko etxera juan bihar izaten zan, bazkaittara. Bestela amak hasarre!.
Ik.
hil-kanpai,
hil-draun,
aramaittako,
albako.
eibarko kanpaipian.
(EEE).
En todo eibar.
Gaiztua, gero, Eibarko kanpaipian harek aiñako idi ondo hazittako eta gizenagorik billatzia.
Ik.
Eibar.
hil-draun.
iz.
(ETNO).
Campana que tañe a muerto,
tañido fúnebre.
Hildakuen draunak dihardu. / Está sonando a muerto la campana.
Ik.
hil-kanpai,
draun.
hil-kanpai.
iz.
(TE).
Tañido fúnebre.
Bateron bat hil dala abisatzeko kanpaikadak. Hildakua umia zanian kanpaikada ariñaguak joten ziran, errepikia, eta aingeru kanpai be esaten jakon (ETNO). / "Campana que toca a muerto" (TE, 428).
Norgaittik ete da hil-kanpaia? / ¿Por quién dobla la campana a muerto? /
Nik ez jonat ba hil-kanpairik entzun. (Zirik 27).
Ik.
hil-draun,
su-kanpai,
bedratziurren,
aramaittako,
albako,
agonixako,
aingeru-kanpai.
hode-kanpai.
[hodei-kanpai]
(Hore-kanpai).
iz.
(ETNO).
Campana que avisa tormenta.
Ekaitza zetorrenian joten zan kanpaia. /
Trunboia zetorrenian, hore-kanpaia joten zan elizetan, herritarrak jakiñan gaiñian ipintzeko. Eibarren aspaldi galdu zan ohittura hau, baiña inguruko herri txikixaguetan (Soraluze, Aramaixo...) ointsura arte iraun dau. Hode-kanpaian deira basarrittarrak etxera juaten ziran; aberiak kortan sartu eta kurutzian aurrian kandelak ixotzen ziran, Jaunari soluak eta baratzak gorde zeixazen erregutuz. Plazentzian, esate baterako, maietzeko Santa Kurutz egunetik irailleko Santa Kurutzera joten ziran. Lehenengo Santa Kurutz ermittan joten zan, Plazentziako herritarreri aditzera emoteko. Beste kanpaiak be San Andreskuari erantzutzen hasten ziran. San Andreskuak Han-Han-Han...; eta lasterrera parrokixako kanpai haundixak, draungadaka galdetzen ei zeban Nun-da, Nun-da; eta ondoren mojen konbentukuak janpai-jote azkarraguaz Teilla-tuan, Teilla-tuan, Teilla-tuan... erantzutzen.
Nere denporia baiño lehenagokua dok hori, baiña egualdi txarra etorrenian, kanpaia jo eta jentia errezatzen ipintzen juen! Ez dein pasau ezer! Harrixak edo egualdi txarrak ez deixan garixa apurtu, kanpaiak!. /
Hore-kanpaiak hasi ziranian ekaitzan barri emoten, estutu zan gure parejia. (Ezten 52).
Ik.
su-kanpai.
"Plazentzian, ekaitzaren berri emateko jotzen dan kanpaiari esaten zaio. Ohitura honi buruz, ikusi 'Euzko Gogoa' aldizkariaren 2. zenbakia, 1958. urtekoa, 195 orrialdea. Bertan idatzi nuan 'Ore-kanpaia'. Baiona, 1958." (SM ezten, 52).
kanpaia jo.
esap.
(AS).
Masturbarse.
Ik.
erroberan egin.
Gaztien artian arruntagua kanpaia jo esamoldiau; edadekuen artian erroberan egin zabalduago.
kanpaia(k) jo.
(OEH).
Sonar la(s) campana(s),
tocar la(s) campana(s).
Kanpai-soinua egin; kanpaia(k) jotia kanpai-jolian zeregiña.
Erlojuak ixildu barik kanpaiak jo ta jo dihardu. (Zirik 67).
su-kanpai.
iz.
(TE).
Campana que avisaba de un incendio en el pueblo.
Etxeren batek sua hartzen ebanian, su-kanpaia joten zan elixetan, herri guztiari diar egitteko (ETNO). / "Campana que avisa un incendio o alguna otra calamidad" (TE, 665).
Su-kanpaiak dihardu kalian, nun ete da sua? / En la villa suena la campana de fuego; ¿dónde será el incendio? /
Su-kanpaia izan da bart. / Anoche, la campana ha sonado a fuego /
Eta lehenago, sua hartzen bazeban basarri batek, kanpaia joten eben; su-kanpaiak esaten etsen. Jentia fan deixan amatatzera. Horrek antxiñako historixak dittuk. Hori juan dok pikutara, baiña lehen holaxe zuan!.
Ik.
suaro,
etxerre,
hode-kanpai.
lo
1.
iz.
(TE).
Sueño,
acto de dormir.
Lua da txantxetako hiltze labur bat; heriotzia, benetako azkenik ez daben lo eder bat. / El sueño es una corta muerte convencional; la muerte, un sueño hermoso sin fin.
2.
adlag.
(NA).
Dormido,-a,
descuidado,-a.
Bueno! ala! Geuk iñona organizatzen eta geuria lo! Hau dok markia! ai-ai-ai-ai...
lo egin.
du
ad.
(TE).
Dormir.
Zazpi ordu lo eittia nahikua dala esaten dabe. / Dicen que es bastante dormir siete horas. /
Jan eta lo, askon bizi izate guztia. / Comer y dormir, la vida que hacen muchos. /
Serenuen andrak pe bere gizonakin nik baiño lo gehixago eingo dabiela uste juat. (Zirik 25).
lo egitteko gose.
iz.
(NA).
Sueño,
necesidad de dormir.
Lehen umiekin, hantxe! Zelako gosia, lo eitteko gosia, enee! Akordatzen naiz, danak hantxe, geldi-geldi-geldi gabe guztian. Eta ixilik eoten bazan pozik gaiñera! ixilik eoten bazan...
Ik.
lo-gose.
lo erain.
[lo eragin]
.
dio
ad.
(TE).
Hacer dormir,
adormecer.
Amatxon kantu gozuak lo eraitten detse umiari igarri barik. / Los dulces cantos de la madre hacen dormir al niño sin sentir.
lo gogorrian.
[lo gogorrean]
.
esap.
(OEH).
Durmiendo profundamente.
Zurruztada haundixaguetan jarri zan, lo gogorrian balitza letz, nekazari bat bezela. (Ibilt 468).
lo jaiki.
da
ad.
(TE).
Levantarse dormido,-a,
andar adormilado,-a.
Gaur, horraittiok, lo jaiki zara. / Hoy, por lo visto, te has levantado dormido. /
Lo jaiki da eta lelotuta moduan dago oindiok.
lo laga.
du
ad.
(EEE).
Dejar dormido,-a.
Eskolako umiak giñanian tronpiakin ibiltzen giñan eta baitta makiñatxo bat bidar lo laga be.
Tronpian kasuan, "Ziba-jokoan trebea denak ziba bueltaka baina leku berean uzten duenean" (EEE, 51).
lo-erre.
iz.
(TE).
Fatiga y mal humor producido por el sueño.
Loguria dala-eta, umia nekatu eta negarrez hastia (ETNO). / "Se dice principalmente de los niños cuando les fatiga el sueño" (TE, 530). / Horrez gaiñera, "Lo gutxi edo txarto egin eta gero esnatzean izaten den egoera" (EEE, 43).
Ume hori lo-erriak dago eta eruaizu ogera. / Ese niño está de sueño y llévale a la cama. /
Gau guztian hagiñeko miñakin egon nok eta lo-erriak esnatu nok.
Ik.
logura.
lo-gose.
iz.
(NA).
Sueño,
necesidad de dormir.
Gure gizonak lo-gosia eukitzen dau! Guria juan zan eta kitto!
Ik.
lo egitteko gose.
lo-jarua egin.
du
ad.
(TE).
Dormitar,
hacer la siesta.
Lo aldi laburra egin.
Bazkalostian lo-jaru txiki bat ein dot. / Después de comer he hecho una pequeña siesta.
lo-jaruan.
adlag.
(OEH).
Ligeramente dormido,
adormecido.
Kerizara etorri eta lo-jaruan dago.
/
Lo-jaruan zan neskamia albo baten egon zan ixillik eta ezkutuan. (Ibilt 487).
Ik.
loaruan.
lo-lo.
iz.
(IL).
Sueño.
Guazen lolo egittera, laztana, lolo, lolo, haundi egitteko.
Ume berbetan erabiltzen da.
lo-lo egin.
du
ad.
(TE).
Dormir.
Lolo eizu maittiorrek!. / ¡Duerme, queridito! /
Guazen lolo egittera, laztana, lolo, lolo, haundi egitteko.
lo-zorro.
iz.
(TE).
Ronquido.
Kaletik entzutzen ziran haren lo-zorruak. / Desde la calle se oían sus ronquidos.
Ik.
zurruztada,
lo-zurruztada,
zurrunka.
lo-zurruztada.
iz.
(TE).
Ronquido.
Bere lo-zurruztadak entzutzen ziran urriñetik. / Sus ronquidos se oían desde lejos. /
Nere soldau-lagunak etaratzen zittuan lo-zurruztadekin eziñ izaten neban ganoraz lorik egin. Gau osua lo-zurruztadaka egitten eban.
Ik.
zurruztada,
lo-zorro,
zurrunka.
lo-zurruztadetan.
adlag.
(OEH).
Roncando.
Ogeratu ziranian [...] zaldunak ekin zetsan berihala lo-zurruztadetan, baiña matrallian eskua zabalik ebala, guztiz esna. (Ibilt 468).
lotan.
adlag.
(TE).
Durmiendo.
Egun guztian ibiltzen da lotan. / Suele estar todo el día durmiendo (dormido).
lotara.
adlag.
(OEH).
A dormir.
Eiñ zittuan tokixan emaztiagaz, neskamiakin eiñ zittuan jolas guztiak, eta itxuli ziran berriz lotara, (Ibilt 471).
lotara juan.
[lotara joan]
.
da
ad.
(TE).
Irse a dormir,
acostarse.
Ez dira zortzirak, kedia ez da izan ondiok eta lotara juan da gure mutilzaharra. / No son las ocho todavía, no ha sonado aún la queda y ya se ha acostado nuestro solterón.
Ik.
lotaratu.
lotarako.
izlag.
(OEH).
Para dormir,
de dormir.
Afari legia eiñda, lotarako gertau ziranian, emon zetsen gelan. (Ibilt 461).
lotarako ordu.
iz.
(TE).
Hora de acostarse,
hora de dormir.
Txiliñ hori, barrukuendako lotarako-ordua. / Esa campanilla es para los presos la hora de acostarse.
lotxua-lo.
[lotxoa lo]
.
iz.
(TE).
Canción de cuna,
nana,
rurrupata.
Umetako aman lotxua-lo kantuak lako kanturik... / No hay cantos como los de cuna de cuando niño.
luak egin.
esap.
(TE).
Dormir profundamente,
dormir mucho.
Lozorruan egon, / "Dormir mucho y profundamente" (TE, 535).
Luak eiñ eta gero esnatu nintzan zarata bategaz. / Después de un largo sueño me desperté con un ruido. /
Ha zelako luak egitten genduzen gaztetan!.
luak hartu.
[loak hartu]
.
du
ad.
(TE).
Dormirse,
vencer el sueño.
Arduratan bizi danak ez dau errez luak hartzen. / No se duerme fácilmente quien vive en cuidados. /
Umia oheratu dogu eta berihala hartu dau luak. /
Oin kafe bat hartuko baneu ez ninduke errez luak hartuko. /
Mendikara garau ondoren, zapla! hartu ginduzen luak. /
Ezer egin barik jarraitzen badozu, luak hartuko zaittu. /
Ohian bueltaka ebillen luak hartu eziñik. (Zirik 18).
Ik.
lokartu.
"Ondo ete dago umiak lo hartu dau esatia? Umiak hartzen al dau, ba, lo, ala luak hartzen dau umia? (...) Dudarik ez dago hau azkenau dala zahar eta jatorra, eta geruago beste eria sortu dala gure artian. (...) Badirudixanez, bai luak eta bai heriotzak hartu egitten gaittue, eta ez geuk lua eta heriotzia" (IL, 45).
nanara
izond.
(NA).
Lela,
atontada,
isustancial.
Andrazkuei esaten jakue.
Ha nanara bat da.
nanaratuta egon.
esap.
(NA).
Estar alelada,
estar atontada,
estar en otra onda.
Ganora barik egon, ibili.
Jaiki naizenetik nanaratuta nabiñ neska!
Andrazkuen esakeria da. Nanaratuta ibili be esaten da.
ohe
(oge).
iz.
(TE).
Cama.
Ohia asmau ebanak lako mesederik, beste iñok ez gizonari. / Ningún otro realizó un servicio tan grande al hombre, como el que inventó la cama. /
Hurrengo egunerakuak, ogera baiño lehen urkuldu bihar izaten genduzen.
ohe-barren.
iz.
(OEH).
Lado de los pies de la cama.
Eta hara nun agertu zan lurrian, ohe barrenian jarritta oraiñela eskuetan erdi husturik ebala. (Zirik 19).
oheko erropa.
(ogeko-erropa).
iz.
(TE).
Oheko izarak. / "Lienzos de la cama" (TE, 583).
Zortzixan behiñ aldatzen dittue ogeko-erropak. / Cada ocho días mudan la ropa de la cama.
ohia egin.
[ohea egin]
.
du
ad.
(TE).
Hacer la cama.
Norberan kontura zan han ohia eittia. / Allí era de cuenta de uno mismo el hacerse la cama.
ohian egon.
esap.
(TE).
Estar en cama,
guardar cama.
Pare bat egunian ohian egon biharra daukat, eta astirik ez. / Tengo necesidad de estar dos días en cama, y me falta tiempo.
ohian sartu.
esap.
(TE).
Acostar(se),
meterse en la cama.
Ohian sartu zan hurrengo egunian jaikitzeko asmuan, baiña gehixago ez zan jaiki. / Se metió en la cama pensando levantarse al día siguiente, pero no se levantó más.
Ik.
oheratu.
parranda
iz.
(NA).
Juerga,
parranda.
Gabezkua da parrandia.. /
Zapatuko parrandak, domekan goiz jaikitzeko gogo haundirik ez zetsen emoten. (Zirik 73).
parrandan egin.
du
esap.
(OEH).
Ir de juerga.
Bart parrandan ein ebela-ta berandutxo jaiki ziran. (Zirik 73).
su
2.
iz.
(TE).
Incendio.
Bart sua izan da auzoko etxian. / Anoche ha habido un incendio en la casa vecina.
3.
iz.
(TE).
Fogata,
hoguera.
San Juan gabeko suak Unzagako Plazan... / Las fogatas de la noche de San Juan en la plaza...
Normalian pluralian.
su hartu.
du
ad.
(TE).
Prender,
incendiarse,
empezar a arder,
encolerizarse,
enfurecerse.
Ira-pilliak su hartu dau, ez dakigu zelan. / El montón de helecho se ha prendido, no sabemos cómo. /
Su hartuta dabil zure aurka. / Anda encolerizado contra ti.
Ik.
sutu,
suak hartu.
su-barri.
iz.
(TE).
Tizón encendido,
bendecido.
"Fuego nuevo. El que sacaban al atrio de la iglesia la mañana del Sábado Santo, y se llevaba temprano a los hogares para encender el fuego nuevo de la Resurrección" (TE, 664).
Ixu-egunian, su-barrixagaz senidienera agertzen giñan goizian goizago. / A la mañana temprano del Sábado Santo, nos íbamos con el fuego nuevo a los parientes.
Ik.
ixu.
su-burdiña.
iz.
(TE).
Plancha de hierro que respalda el fuego del hogar,
morillo.
Beheko suan atzekaldian ipintzen dan burdiñazko txapia (ETNO). / "Plancha de hierro que respalda el fuego del hogar" (TE, 664).
Su-burdiñia lorixa izaten da.
Ik.
sutako txapa.
su-hari.
iz.
(ETNO).
Cinta de marcar.
Errautsakin illundutako, edo koloredun likiduakin bustittako harixa, egurra zuzen-zuzen markatzeko erabiltzen zana.
Batzuetan regliakin, eta beste batzuetan su-harixakin. Lehenago beti. Eta oholak markatzeko be bai.
su-hauts.
iz.
(TE).
Ceniza.
Antxiñakuak, su-hautsa jartzen eben buruan, damutasunan siñalez. / Los antiguos ponían ceniza en la cabeza en señal de duelo. /
Haren eskutik bekokixan eguneko su-hautsa hartzera. (Ibilt 463).
/
Eta alargun, behin su-hauts eta illeten denporak beteta. (Ibilt 393).
Ik.
sutako hauts,
sutauts.
(Ibilt 372, 393).
sua amatau.
du
ad.
(TE).
Apagar el fuego,
apagar un incendio,
extinguir un incendio.
Kalisto, Agiñako Orbekua, hamaika su amatautako gizona Eibarren!
sua bizittu.
(sua biztu).
du
ad.
(TE).
Atizar,
avivar el fuego.
Sua bizixago bihurtu.
Haixe gogorra atara eban eta sua, lehen baiño gehixago bizittu zan. / Salió un viento fuerte y el incendio se avivó más que antes.
sua biztu.
du
ad.
(TE).
Encender fuego.
Sua lehenen biztu ebana, Jaungoikuen gorrotuan jausi ei zan. / Se dice que el primero que encendió el fuego cayó en la animadversión de los dioses.
Ik.
sua ixotu.
sua emon.
dio
ad.
(TE).
Incendiar,
pegar/prender fuego,
quemar.
Anai bixak, gurasuak laga zetsen etxian gaiñian alkar hartu ezin ebenez, batak sua emon zetsan bere aldiari bestiari "hor konpon!" esanaz. / Como no podían entenderse sobre la casa que heredaron los dos hermanos, el uno pegó fuego a su parte, diciéndole al otro: "¡ahí te las compongas!".
Ik.
su emon.
sua hartu erain.
dio
esap.
(OEH).
Hacer arder,
prender,
encender.
Eskopeteri sua hartu eraitteko bihar izaten dabien muelle-realak eitten ziharduan plaentxiatar batek... (Zirik 69).
sua ixotu.
du
ad.
(TE).
Encender fuego.
Luzero, goizian-goizian jaikitzen nintzan sua ixotzera. / Durante mucho tiempo, me levantaba a encender el fuego todas las mañanas.
Ik.
sua biztu.
suak eta garrak hartu.
esap.
(OEH).
Encolerizarse.
Ha ikusita, uezaba suak eta garrak hartuta euan. (Zirik 69).
suak hartu.
du
ad.
(TE).
Incendiarse,
arder,
encolerizarse,
enfurecerse.
Halako jauregi ederra, eta suak hartu eban. / Tan bello palacio, y se incendió. /
Hori entzutziaz bat, suak hartuta ekin zetsan makillaka. / Al oír tal, se encendió en ira y empezó a palos.
Ik.
sutu,
su hartu.
sutan.
adlag.
(OEH).
Quemándose,
ardiendo,
en llamas.
Ondo eiña, sutan badot miña, Ebanjelixoko Aberats gaiztuak infarnuan bezela! (Ibilt 488).
2. urten
2.
izond.
(TE).
Sobresaliente,
listo,-a.
Ofiziua ikasten zanerako, mutill argi eta urtena agertu zan. / Para cuando era aprendiz, se reveló como un muchacho listo y sobresaliente.
3.
izond.
(AZ).
Orgulloso,-a,
altivo,-a,
echado,-a para adelante,
osado,-a (demasiado).
Zentzu txarrian bestien gaiñetik nabarmentzen dena, harrua, jaikixa, ausarta, tentia.
Urtenegia jatorku mutilla eta geure ahalegiñok gora behera ez dakit ze atze itxiko daben (AZ-B-mu). / Nuestro muchacho viene demasiado osado, y a pesar de nuestros empeños, no sé que resultado va a dar. /
Ez da persona txarra baiña urten samarra. / No es mala persona pero es orgulloso. /
Aziak beria kirtena, ez dau gizonak izan bihar urtena (Per.Ab.).
Anton.
azkentxo.
Urtentxo: urten samarra. Adiñekuak izan ezik gitxi erabiltzen da.